قازىرگى ورنىڭىز:تاريح » تولىق مازمۇن

قازاقستانداعى اشارشىلىقتار-ءاربىر قازاق بالاسىنىڭ ەسىندە بولسىن

قوسىلعان ۋاقىت:2016-05-31رەداكتور:جۇمىكەنقاينارى:جۇڭگو قازاق باسپا ءسوز سايتىكورىلىمى:ىزدەلۋدە...


قازاقستانداعى اشارشىلىقتار



1921- 1922 جىلدارداعى اشارشىلىق

كوشپەلى قازاق قاۋىمى كۇشتى جۇت جىلدارى عانا بولماسا، ءوزىنىڭ وتكەن ۇزاق تاريحىندا ا- قا سيرەك ۇشىراعان. تەك “اقتابان شۇبىرىندى. . . ” سياقتى جاۋگەرشىلىك جىلدارى، سانى- گە دەيىن كەمىگەن. جاڭا زاماندا قازاقستان تاريحىندا ەكى الاپات اشارشىلىق حالىق جادىندا قاتتى ساقتالعان. ولاردىڭ العاشقىسى — 1921/22 جىلى بولعان اشارشىلىق ونىڭ باستى- باستى ەكى سەبەبى بار: العاشقىسى — رەسەيدەگى ازامات سوعىسىنىڭ كەسىرىنەن قازاق دالاسىنداعى شارۋاشىلىقتاردىڭ كۇيزەلىسكە ۇرىنۋى (ق. ازىق- تۇلىك وتريادتارى، ازىق- تۇلىك سالعىرتى)، ەكىنشىسى — تابيعي اپات، قولايسىز اۋا رايى سالدارىنان ورىن العان جۇت. رەسپ- دا 1920 جانە 1923 جىلى جۇرگىزىلگەن اۋىل شارۋاشىلىعى ساناقتارىنىڭ جانە قازاقستانداعى جەرگە ورنالاستىرۋ مولشەرىن بەلگىلەگەن ەكسپەديسيانى باسقارعان پروفەسسور س. پ. شۆەسوۆتىڭ مالىمەتتەرى بويىنشا 1921 جىلعى اشارشىلىقتا قازاقستان حالقى 30%- كە دەيىن ازايعان. كەيبىر ەلدى مەكەندەردە ناۋبەت حالىقتىڭ 100%- ءىن قامتىپ، ولار تۇگەلدەي دەرلىك بوسىپ، جولدا، ءبىرازى اتامەكەنىندە قىرىلىپ قالدى. ساناق ماتەريالدارى 1921 — 1922 شارۋاشىلىق جىلىندا باتىس قازاقستانداعى شارۋالار شارۋاشىلىقتارىنىڭ 1920 جىلمەن سالىستىرعاندا 23، 8 پروسەنتكە قىسقارعانىن، اقتوبە، تورعاي ايماقتارىندا شارۋاشىلىقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرىنىڭ جويىلىپ كەتكەنىن كورسەتەدى. 1921 جىلعى اشارشىلىق باتىس قازاقستان حالقىنىڭ 31، 4 پروسەنتىن الىپ كەتتى. ساناق ماتەريالدارىنىڭ تولىق بولماۋى وسى اشارشىلىق جىلدارىندا قانشا ادامنىڭ قىرىلعانىن ناقتى ايتۋعا ءالى دە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. ەكىنشى اشارشىلىق 1930 — 33 جىلى بولدى. ونىڭ سەبەبى — قازاقستاندا جۇرگىزىلگەن ستاليندىك- گولوششەكيندىك رەفورما، سودان تۋىنداعان شارۋالاردىڭ جەكەمەنشىگىن تاركىلەۋ مەن جويۋ، باس كوتەرتپەس ەت، استىق ت. ب. اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى سالىقتارى، كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى قازاق شارۋالارىن جاپپاي جانە كۇشپەن وتىرىقشىلاندىرۋ ناۋقاندارى بولىپ تابىلادى. 1926، 1937 جانە 1939 جىلدارداعى ساناقتار ماتەريالدارىنداعى ولقىلىقتار وسى ا- تاعى ادام، باسقا شىعىندار سانىن ءدال انىقتاۋعا كەدەرگى كەلتىرىپ، عالىمدار اراسىندا ءار ءتۇرلى پىكىرلەردىڭ ورىستەۋىنە سەبەپ بولدى. دەگەنمەن، وسى ا- تا قازاقستانداعى اۋىل حالقى سانىنىڭ كەمۋى تۋرالى قازاق اكسر حالىق شارۋاشىلىعى ەسەپتەۋ باسقارماسىنىڭ ءار ءتۇرلى جاناما ەسەپ- ستاتيستيكالىق قۇجاتتار (سالىق ەسەبى، مال ەسەبى جانە ت. ب. )، سونداي- اق 1937 جىلعى بۇكىلوداقتىق حالىق ساناعىنىڭ العاشقى مالىمەتتەرىنە سۇيەنگەن رەسمي دەرەگى بار. وسى دەرەكتەر بويىنشا قازاقستاننىڭ اۋىل حالقى 1930 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنان 1933 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن 3 ملن. 379، 5 مىڭ ادامعا كەمىپ كەتكەن. ەگەر بۇل كەمۋدەن 1 ملن- نان استام بوسقىنداردى شىعارىپ تاستاساق، 1930 — 33 جىلدارداعى اشتىق قۇرباندارىنىڭ 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان اسىپ تۇسەتىنىن اڭعارامىز. 1992 جىلى وسى ماسەلەنى ارنايى زەرتتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكا جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ كوميسسياسى ءوزىنىڭ قورىتىندىسىندا بىلاي دەپ جازدى: “قازاق ەلى اشتىقتان جانە سوعان بايلانىستى ىندەتتەردەن، سونداي- اق تابيعي ءولىم دەڭگەيىنىڭ ۇنەمى جوعارى بولۋىنان 2 ملن. 200 مىڭ ادامنان، ياعني بارلىق قازاق حالقىنىڭ 48 پروسەنتىنەن ايرىلدى”. اشارشىلىقتان قازاقستاندا قازاقتاردىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا قالدى. نەگىزىنەن جاس بالالار مەن ايەلدەر قىرىلعاندىقتان ونىڭ دەموگر. زاردابى اۋىر بولدى. قازاقتاردىڭ سان جاعىنان ءوسۋىن قاتتى تەجەدى. كەيىننەن اسىرا سىلتەۋشىلىكتىڭ شىن ءمانى ساياسي بۇركەمەلەنگەنىمەن بۇل ا. “قىزىل قىرعىن”، “گولوششەكيندىك گەنوسيد” دەگەن تاريحي اتقا يە بولدى. گولوششەكيندىك گەنوسيدتىڭ قازاق حالقىنا الىپ كەلگەن شىعىنى الەم تاريحىندا (پروسەنت ەسەبىمەن) گيتلەرشىلدەردىڭ ەۋروپاداعى ەۆرەيلەرگە جاساعان سويقانىمەن پارا- پار كەلىپ، كامپۋچياداعى “قىزىل كحمەرلەر” زاردابىنان اسىپ تۇسەدى. 1932 مەشىن جىلى بولعان بۇل زۇلمات 20- عاسىرداعى ادامزات بالاسىنا قارسى جاسالعان ەڭ ورەسكەل قىلمىستاردىڭ ءبىرى بولىپ سانالادى. ءار جىلدىڭ 31 مامىرى كۇنى قازاقستان حالقى وسى “قىزىل قىرعىن” قۇرباندارىن ەسكە الادى.



1921- 1922 جىلدارداعى اشارشىلىق ازامات سوعىسى اياقتالعاننان كەيىن كەڭەستەر ەلىن تاعى ءبىر اۋىر سىناق كۇتىپ تۇردى. 1921- 1922 جىلدارداعى ۇزاققا سوزىلعان قارسىز قىس جاۋىنسىز جازعا ۇلاستى. قىستا قاردىڭ، كوكتەم مەن جازدا جاۋىننىڭ بولماۋى قاتتى قۇرعاقشىلىقتى، ونىڭ سالدارى اشارشىلىق ناۋبەتىن اكەلدى. 1921 جىلدىڭ جازىندا ول ەلدىڭ كوپتەگەن وڭىرلەرىن، اسىرەسە ەدىل بويى اۋداندارىن جايلادى. 1921 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي بۇكىل ەل بويىنشا 20 ملن استام ادام اشتىققا ۇشىرادى.



ەتەك العان اشارشىلىققا بايلانىستى رك(ب)پ ورتالىق كوميتەتى 1921جىلعى 17 شىلدەدە پارتيانىڭ بارلىق مۇشەلەرىنە ارنايى ۇندەۋ جولدادى. «اشارشىلىق، — دەلىندى ۇندەۋدە، — تەك قۇرعاقشىلىقتىڭ ناتيجەسى ەمەس، ونىڭ سەبەبى اگرارلىق سەكتوردىڭ ارتتا قالۋىندا، اۋىل شارۋاشىلىق ءبىلىمى دەنگەيىنىڭ تومەندىگىندە، اۋىسپالى ەگىس نىساندارىنىڭ ەسكىلىگىندە، بۇل جانە سوعىس پەن اسكەري قورشاۋدىڭ، سونداي- اق پومەщيكتەر مەن كاپيتاليستەردىڭ جانە ولاردىڭ يتارشىلارىنىڭ بىزگە قارسى كۇرەسىنىڭ باسەڭسىمەي وتىرعانىنىن دا سالدارى». پارتيا قۇجاتتارىندا كورسەتىلگەن سەبەپتەرمەن بىرگە، جاپپاي اشارشىلىق كەڭەس وكىمەتى قاتاڭ جۇرگىزگەن، حالىق شارۋاشىلىعىنا، اسىرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قاتتى سوققى بولىپ تيگەن «اسكەري كوممۋنيزم» ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندەگى توتەنشە ەكونوميكالىق جاعدايلارعا دا بايلانىستى تۋىندادى.



قازاقستاننىڭ كوپشىلىك اۋداندارى ەتەك جايعان اشارشىلىق قۇرساۋىندا قالدى. ورال، ورىنبور، قوستاناي، بوكەي، اقتوبە گۋبەرنيالارىندا سەبىلگەن استىق قاتتى قۇرعاقشىلىقتان شىقپاي قالدى، شىققاندارى جازعى ىستىقتا قۋراپ كالدى. مال وسىرۋمەن اينالىساتىن كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارداعى جايىلىمدار مەن شابىندىقتار تولىقتاي كۇيىپ كەتتى. ونىڭ ۇستىنە 1920- 1921 جىلدارداعى ۇزاققا سوزىلعان قاتال قىس تورعاي ۋەزىندە مالدىڭ جاپپاي قىرىلۋىنا اكەپ سوقتى. شۇبالاڭ، مايقارا، سارىقوپا جانە باسقا بولىستار دا زارداپ شەكتى. اشارشىلىق قۇرباندارىنىڭ، اشتان ولگەندەردىڭ سانى كۇن سايىن كوبەيە بەردى.



اشارشىلىق وتىرىقشى ايماقتاردى دا قامتىدى. 1921 جىلعى اقپان- ناۋرىز ايلارىندا قوستاناي گۋبەرنياسىنداعى يسايەۆ- دەدوۆ اۋداندىق كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ قازاق اكسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسىنە جولداعان ەسەبىندە اۋدان تۇرعىندارىنىڭ اش ەكەندىگى، سونداي- اق جەكەلەگەن اۋىلداردىڭ نارازىلىق ءبىلدىرىپ جاتقانى تۋرالى ايتىلدى. بىرقاتار ايماقتاردا شارۋالار اراسىنان مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا جينالعان استىقتى رۇقساتسىز ءبولىپ العان فاكتىلەرى اتاپ كورسەتىلدى. ماسەلەن، دميتريەۆ سەلوسىنىڭ ەكى جۇزگە جۋىق ايەلى كورشىلەس كەنتتەردەن قوسىلعان ايەلدەرمەن بىرگە جينالعان استىقتى ورىنبور استىق قويماسىنا تاپسىرۋعا اشىق قارسىلىق ءبىلدىردى، «ەگەر سىزدەر جينالعان استىقتى اكەتەتىن بولساڭىزدار ءبىز اشتان قىرىلامىز» دەگەن ۇرانمەن شىقتى. ال ۆاسيلەۆ سەلوسىنىڭ تۇرعىندارى كادىمگى كۇن سايىنعى تاڭعى جيىندا شىركەۋ قوڭىراۋىمەن ءبىر مەزگىلدە ءبىر ءۇزىم نان مەن مال ازىعى توڭىرەگىندە قىزۋ ايتىس ۇيىمداستىردى. ولار كەڭەستەردىن جەرگىلىكتى وكىلدەرىن: «بىزگە استىق بەرىڭىزدەر، ايتپەسە ءبىز اشتان قىرىلامىز» دەگەن ايقايمەن قارسى الدى. نيكولسك سەلوسىنىڭ تۇرعىندارى، سول كەزدە كوكتەمگى ءدان سەبۋ ناۋقانىنا ازىرلەنگەن تۇقىمدىق استىقتى رۇقساتسىز ءوزارا ءبولىپ الدى.



1921 جىلعى تامىزدان باستاپ ورىنبور، اقتوبە، بوكەي، ورال جانە قوستاناي گۋبەرنيالارى اشتىقتان زارداپ شەككەن ايماقتاردىڭ تىزىمىنە رەسمي تۇردە ەنگىزىلدى. 1921 جىلدىڭ كۇزىنە قاراي قازاق اكسر- ءىنىڭ جەتى گۋبەرنياسىنىڭ بەسەۋى: ورىنبور، اقتوبە، بوكەي، ورال جانە قوستاناي گۋبەرنيالارى تۇركىستان اكسر- ءى قۇرامىنداعى ءسىرداريا جانە جەتىسۋ گۋبەرنيالارىن قوسپاعاندا جانە اداي ۋەزىنىڭ تۇرعىندارى اشتىققا ۇرىندى.



جۇقپالى اۋرۋلاردىڭ تارالۋى
اشتىقپەن بىرگە سۇزەك، تىرىسقاق، وبا، دىنگەنە جانە باسقا اۋرۋلار دا قاتار كەلدى. جۇقپالى اۋرۋلارمەن اۋىرعان ادامداردىڭ سانى رەسپۋبليكانىڭ ەمدەۋ مەكەمەلەرىنىڭ مۇمكىندىكتەرىنەن ەداۋىر اسىپ كەتتى. اشتىق پەن قايىرشىلىق كۇي، ەپيدەميا، اۋرۋحانالاردىڭ جەتىسپەۋى، وسىنىڭ ءبارى اۋرۋلار اراسىنداعى ءولىمنىڭ سانىن كوبەيتىپ جىبەردى. مىسالى، قوستاناي گۋبەرنياسىندا اشتار مەن اۋرۋلاردىڭ 75%- عا جۋىعى كوز جۇمدى. رەسپۋبليكانىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ حالىق كوميسسارياتىنىڭ دەرەكتەرى بويىنشا ورىنبور، ورال، اقمولا جانە اقتوبە گۋبەرنيالارىندا 1921 جىلدىڭ 1 قاراشاسى مەن 1922 جىلدىڭ 1 شىلدەسى اراسىندا 37 657 ادام اشارشىلىق قۇربانى بولدى. اشارشىلىق قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىن دا اينالىپ وتكەن جوق. [3]. سول كەزدە تارعىن- بوكەي گۋبەرنيالى كەڭەسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى قىزمەتىن اتقارعان ح. د. چۋرين ءوز ەستەلىگىندە: «1921 — 1922 جىلداردىڭ قىسىندا ۋەزد ورتالىعى بولعان كەنتتىڭ كوشەلەرىندە ءبىز تاڭعى ساعات 5- 6- لاردا كەيدە ونداعان ادام ولىكتەرىن جينايتىنبىز» دەپ جازدى. اتا- اناسى كوز جۇمىپ، قاراۋسىز قالعان بالالاردىڭ كۇن سايىن 50- 60- ىن جەرگىلىكتى وكىمەت ورگاندارى بالالار ۇيلەرىنە ءبولدى. ەگەر 1921 جىلعى 1 جەلتوقسانداعى دەرەكتەر بويىنشا قاراۋسىز قالعان اش- جالاناش بالالار سانى قازاق اكسر- ءى بويىنشا 128 000 بولسا، وسى جىلدىڭ سوڭىندا بۇل كورسەتكىش 158 000- عا، ال 1923 جىلعى 1 ناۋرىزعا قاراي 408 022- گە جەتتى. [4]. 1922 جىلعى ناۋرىز- ءساۋىر ايلارىندا قازاقستاندى قىسقان اشارشىلىق مۇلدە اسقىنىپ كەتتى. كازواك- ءنىڭ توراعاسى س. مەندەشەۆتىڭ 1922 جىلعى 8 شىلدەدە كازواك- ءنىڭ ىىى سەسسياسىندا جاساعان بايانداماسىندا وسى جىلدىڭ كوكتەمىندە الىنعان تولىق ەمەس دەرەكتەر بويىنشا قازاقستان بويىنشا اشتىققا ۇرىنعاندار سانى 2 832 000 ادامدى قۇراعان. ال 1920 جىلدىڭ سوڭىندا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق تۇرعىندارىنىڭ سانى 4 781 263 ادام ەدى. ونىڭ 50، 3%- ى — قازاقتار، 31، 2%- ى- ورىستار، 14، 4%- ى – ۋكرايندار بولاتىن.



قازاق رەسپۋبليكاسىندا 1922 جىلدىڭ ناۋرىز جانە ءساۋىر ايلارىنداعى دەرەك بويىنشا، سەمەي گۋبەرنياسىنىڭ تۇرعىندارىن قوسپاعاندا، التى گۋبەرنيا تۇرعىندارىنىڭ 68، 2%- ى اشىقتى. كەيبىر گۋبەرنيالاردا اشىققاندار سانى ورتا كورسەتكىشتەن دە اسىپ كەتتى. ماسەلەن، ورال گۋبەرنياسىندا تۇرعىنداردىڭ 99%- ى، ورىنبور گۋبەرنياسىندا- 80، 3%- ى، قوستاناي گۋبەرنياسىندا 74، 5%- ى اشتىق قۇرساۋىندا قالدى. بوكەي گۋبەرنياسىندا وسى كورسەتكىش 29، 5%- دى، اقمولا گۋبەرنياسىندا 40، 2%- دى قۇرادى.



اشتىق پەن قۇرعاقشىلىقتان زارداپ شەككەن گۋبەرنيالاردا مال سانى كۇرت ازايدى. تەك قوستاناي گۋبەرنياسىندا عانا 1920 جىلمەن سالىستىرعاندا 1922 جىلى جىلقى 63%- عا، ءىرى قارا (ساۋىن مالى) 50%- پايىزعا، ۇساق مال 65%- عا ازايدى، ەگىس القابى 62%- عا قىسقاردى. (رك(ب)پ قوستاناي گۋبەرنيالىق كوميتەتى مەن باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ ەسەبىنەن، قوستاناي. 1923 جىل، 10- مالىمەت).

رەسپۋبليكانىڭ اشارشىلىق جايلاعان گۋبەرنيالارىنىڭ تۇرعىندارى جان ساۋعالاپ ءوز ەرىكتەرىمەن وڭتۇستىككە — تۇركىستان رەسپۋبليكاسىنا، شىعىستا- اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارىنا قاراي بوستى. ەدىل بويىنىڭ تۇرعىندارى ورىنبور جانەتۇركىستان گۋبەرنيالارىنا قاراي ىعىستى. مۇنىڭ ءوزى قازاقستانداعى جاعدايدى ودان ءارى كۇردەلىلەندىرىپ جىبەردى.



كورشىلەس رەسپۋبليكالاردان بوسىپ كەلگەن اش ادامداردىڭ تولاسسىز اعىنى استىعى جاقسى دەپ ەسەپتەلەتىن اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارىنىڭ دا اشىققان حالىق سانىن كوبەيتە ءتۇستى. 1922 جىلدىڭ ناۋرىزىندا- اق اشىققاندار سانى 472 مىڭ ادامدى قۇرادى، ال بۇل گۋبەرنيانىڭ 1921 جىلعى بارلىق تۇرعىندارىنىڭ جالپى سانىنان ءسال عانا كەم ەدى. رەسپۋبليكانىڭ اشارشىلىق ورشىگەن ايماقتارىنىڭ حالقى ازىق- تۇلىك قورىنداعى بولماشى استىقتى تالاۋ ارەكەتىنە كىرىستى.



1922 جىلعى 19- 27 اقپاندا ورىنبوردا وتكەن ەكىنشى جالپى قازاقستاندى وڭىرلىك ءپارتيا كونفەرەنسياسىندا قازاقستان ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى س. مەندەشەۆتىڭ «قازاق اكسر- ىندەگى اشارشىلىق جانە ونىمەن كۇرەس» دەگەن تاقىرىپتا بايانداماسى تىڭدالدى. كونفەرەنسيا كورسەتكەندەي، اشارشىلىق سەمەي جانە اقمولا گۋبەرنيالارىن قوسپاعاندا، رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ايماقتارىن قامتىدى. «اشارشىلىقتىڭ عالامات بولعانى سونشالىق، جۇرەك جالعايتىن تۇك تاپپاعان اش- ارىقتار ولگەندەر ءمايىتىن دە تالعاجۋ ەتتى. . . . بۇكىل ەلگە تاراعان زۇلمات اشتىق قازاق اكسر- ءىنىڭ شارۋاشىلىق- ەكونوميكالىق ءومىرىن دامىتۋدا باستى كەدەرگى بولدى، ول كەڭەستىك قۇرىلىس ىرگەتاسىن شايقاپ قانا قويعان جوق، سونىمەن بىرگە حالىقتىڭ باستى كوپشىلىگىن قايىرشىلىققا ۇشىراتتى» [8]. دەپ جازىلدى كونفەرەنسيا قارارىندا. قۇجاتتا اشارشىلىقپەن جانە ونىڭ سالدارىمەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان بىرقاتار ناقتى شارالار بەلگىلەندى. كونفەرەنسيا اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى كوميسسيانى جۇمىسىنا ءپارتيانىڭ بەلسەندى قىزمەتكەرلەرىن تارتۋ قاجەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. كونفەرەنسيا دەلەگاتتارى ركفسر كولىك قىزمەتكەرلەرىنە ارناپ اشارشىلىقتان زارداپ شەككەن ايماقتارعا تاماق ونىمدەرى مەن استىقتى ۇزدىكسىز جەتكىزۋ تۋرالى ۇندەۋ قابىلدادى. «دالا ولكەسىندەگى قازاق حالقىنا كومەك كورسەتۋگە نازار اۋدارىلسىن، - دەپ ايتىلدى قاراردا، - سول ءۇشىن اپپارات قىزمەتىن قايتا قۇرۋ قاجەت».



رەسپۋبليكانىڭ گۋبەرنيالىق جانە ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ جاندارىنان اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ جونىندە ارناۋلى كوميسسيا قۇرىلدى. العاشقى كوميسسيالاردىڭ ءبىرى كەڭەستەردىڭ تورعاي ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ جانىنان 1921 جىلدىڭ كوكتەمىندە- اق ۇيىمداستىرىلىپ، جۇمىسىن باستادى.

اشىققان اۋىلدار مەن بولىستارعا العاشقى كومەكتى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ بارلىعى دەرلىك ەلگە جىبەرىلدى، 1921 جىلدىڭ كوكتەمىندە ءار سەلولىق كەڭەستىڭ جانىنان كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن ويداعىداي وتكىزۋ ءۇشىن ارناۋلى كوميسسيالار قۇرىلدى، ولار مۇمكىندىگىنشە قاجەتتى استىقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. اشتىق جايلاعان تورعاي ۋەزىنىڭ تۇرعىندارىنا گۋبەرنيالىق ازىق- تۇلىك كوميتەتى كومەك رەتىندە 50 000 پۇت استىق جانە كوكتەمگى ەگىس جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە تۇقىم قورىنان 500 پۇتاستىق ءبولدى.



تورعاي ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1921 جىلعى 12 مامىرداعى كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا اشىققان حالىققا جەدەل كومەك كورسەتۋ جونىندە ماسەلە قارالدى. وتىرىسقا ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ت. جۇرگەنوۆ باسقارعان مۇشەلەرى، واك- ءنىڭ وكىلدەرى ءا. جانگەلدين، س. ارعىنشيەۆ، تيموشەنكو مەن ارىنعازيەۆ قاتىستى. ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتى توراعاسىنىڭ باسقارۋىمەن جابدىقتاۋ ءبولىمى، ەكونوميكالىق جانە ازىق- تۇلىك بولىمدەرى وكىلدەرىنەن اشىققان حالىققا جەدەل كومەك كورسەتۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. جەرگىلىكتى جەرلەردە كوميسسيا بولىمشەلەرىن ۇيىمداستىرۋ كوزدەلدى.

اشارشىلىق 1921 جىلى قوستاناي ۋەزىنىڭ بارلىق اۋداندارىنا دەرلىك تارادى. كوپتەگەن بولىس تۇرعىندارىنىڭ 75%- ىنا جۋىعى اشتىقتان زارداپ شەكتى. بولىستىق، سەلولىق جانە اۋىلدىق كەڭەستەر اشارشىلىق پەن بالا ءولىمىن تەكسەرۋ ءۇشىن ايانباي كۇرەستى.

جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا ۋەزدىڭ اۋىلدارى مەن سەلولارىندا 10 بالالار ءۇيى اشىلدى، وندا 1000- عا جۋىق اشىققان بالالار ورنالاستىرىلدى. بالالار ءۇيى ازىق- تۇلىك سالىعى ەسەبىنەن تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلدى، وتىندىق اعاش دايىنداۋ شارۋاشىلىق قاراجاتىمەن جۇزەگە اسىرىلدى. وسىعان قوسا بارلىق بولىس ورتالىقتارىندا اشىققانداردى تەگىن تاماقتاندىراتىن اسحانالار جۇمىس ىستەدى اۋقاتتى ادامداردان ءوندىرىلىپ الىنعان قوسىمشا سالىق اسحانالاردى ازىق- تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتتى. 1921 جىلى وسىنداي شارالار قازاقستاننىڭ باسقا ايماقتارىندا دا جۇرگىزىلدى. مىسالى، ويىل ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1921 جىلعى 16 شىلدەدەگى شەشىمىنە سايكەس قاراۋسىز، اشىققان كارتگاردى بولىستارداعى اۋقاتتى ادامدارعا تابىستادى. ولاردى تەگىن تاماقتاندىرىپ، جاتار جايمەن قامتاماسىز ەتۋدى مىندەتتەدى.
جىلدىڭ كوكتەمىنە قاراي رەسپۋبليكا بويىنشا اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ ءۇشىن بارلىعى 7 گۋبەرنييالىق، گۋبەرنيالىققا تەڭەستىرىلگەن 1 ۋەزدىك (اداي گۋبەرنياسى)، 46 ۋەزدىك جانە اۋداندىق، 1127 بولىستىق، اۋىلدىق جانە سەلولىق كوميسسيالار ۇيىمداستىرىلدى. سونىمەن بىرگە 556 جەرگىلىكتى ءوزارا كومەك كوميتەتتەرى قۇرىلدى. بارلىق كوميسسيالاردىڭ قىزمەتىن قازاقستان واك- ءى جانىنان ۇيىمداستىرىلعان، اشىققاندارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسيا ۇيلەستىرىپ وتىردى.
كوميسسيالارعا اشارشىلىقپەن كۇرەسۋشى گۋبەرنيالىق، ۋەزدىك، بولىستىق، اۋىلدىق جانە سەلولىق توتەنشە ورگانداردىڭ اكىمشىلىك تەتىكتەرىن كەدەرگىسىز پايدالانۋ وكىلەتتىگى بەرىلدى. ولاردىڭ كەز كەلگەن مەكەن- جايىنا جونەلتىلەتىن جۇكتەردى كوميسسيالار باقىلاپ وتىردى. 1920 جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ اشىققان گۋبەرنيالاردىڭ اتقارۋشى كوميتەتتەرىنە اشتىقپەن كۇرەستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ارناۋلى سالىق جيناۋ، اۋقاتتى ادامدار تاراپىنان اشىققاندارعا كومەك ۇيىمداستىرۋ، ءوز قاراجاتتارى ەسەبىنەن گۋبەرنيا اۋماعىنان تىس جەرلەردە ازىق- تۇلىك دايىنداۋ قۇقىعى بەرىلدى. كوميسسيالار جۇمىسىنىڭ ارقاسىندا 1921 جىلدىڭ كۇزىنەن باستاپ كوپتەگەن اشتىققا ۇرىنعان ەلدى مەكەندەردە تەگىن تاماقتاندىراتىن اسحانالار اشىلدى، قاراۋسىز بالالارعا ارنالىپ بالالار ۇيلەرى ۇيىمداستىرىلدى. مىسالى، قوستاناي ۋەزىنىڭ بولىستارىندا 1921 جىلى التى بالالار ءۇيى جۇمىس ىستەدى، مىڭنان استام بالا جاتىن جايمەن جانە تاماقپەن قامتاماسىز ەتىلدى. بوكەي گۋبەرنياسىندا 15 مىڭ اش ادامدار، ماردىمسىز بولسا دا، ازىق- تۇلىك پاەگىمەن قامتاماسىز ەتىلدى. اقتوبە گۋبەرنياسى ويىل ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 1921 جىلعى 16 شىلدەدەگى شەشىمىنە سايكەس، اۋقاتتى جانە كۇيلى ادامدار اشىققانداردىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگىن جاتىن جايمەن، تەگىن تاماقپەن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتەلدى.

1922 جىلدان باستاپ اشتىق بوكەي گۋبەرنياسىندا، اسىرەسە تارعىن، تالوۆ جانە جاڭا قالا اۋداندارىندا ءورشي ءتۇستى. جەرگىلىكتى وكىمەت ورگاندارىنىڭ اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى قىزمەتى جانە رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ اشىققان اۋداندارعا كومەگى سول كەزدە تارعىن ۋەزدىك اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى مىندەتىن اتقارعان ح. چۋرين مەن ج. سارسەكوۆتىڭ جازبالارىندا بىلاي بەينەلەنەدى: «. . . مەملەكەت تاراپىنان كورسەتىلگەن كومەككە قوسا جەرگىلىكتى جەرلەردەن قوسىمشا كومەك كوزدەرىن ىزدەستىرۋگە تۋرا كەلدى. تەمىرجولدان شالعايداعى قۇم جوتالارى اراسىندا جاتقان بولىستاردىڭ بىرقاتار ادامدارىن قۇتقارۋ ءۇشىن توتەنشە جەدەل شارالار قولدانىلدى. اشىققان حالىققا كومەك كورسەتۋ ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جانىبەككە كازواك- ءنىڭ توراعاسى س. مەڭدەشوۆ كەلدى. «سىزدەر ءالى جاس بولساڭىزدار دا، - دەدى ول، - دەگەنمەن ۋەزدى باسقارىپ وتىرسىزدار. . . ءپارتيا مەن ۇكىمەت سىزدەرگە بارلىق ادامداردى اشتىقتان قۇتقارۋ مىندەتىن جۇكتەپ وتىر. اۋقاتتى شارۋالاردىڭ مۇمكىندىكتەرىن قاراستىرۋ قاجەت، رەۆوليۋسيالىق زاڭنىڭ رەۆوليۋسيالىق قاتال ءتارتىبى دە بولادى».

اشارشىلىقپەن كۇرەس
وسىدان كەيىن ءبىز ءار بولىسقا ءبىر- ءبىر ادامنان جىبەردىك. ولار بولىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ جاندارىنان كوميسسيالار ۇيىمداستىرۋى، كومەك رەتىندە، كىمدە قانشا مال، قانشا استىق، قانشا اقشا بار، سونىڭ ءتىزىمىن جاساۋى ءتيىس بولدى؛ وسى تىزىمدەر بولىستىق اتقارۋ كوميتەتتەرىنىڭ بەكىتۋىنە جاتقىزىلدى». [14].

تارعىن ۋەزىندەگى اشارشىلىقپەن كۇرەس جونىندەگى توتەنشە كوميسسيا جانىبەك كەنتىندە ورنالاستى. كەڭەس اپپاراتىنىڭ جانە ءپارتيانىڭ ۋەزدىك ورگاندارىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرى دەرلىك اشارشىلىقپەن كۇرەستى ۇيىمداستىرۋ ءۇشىن شالعاي اۋىلدارعا جىبەرىلدى. ۋەزد ورتالىعىندا اشىققاندارعا ارنالعان 8 تەگىن تاماقتاندىرۋ پۋنكتى جۇمىس ىستەدى، سولارمەن ىرگەلەس قاراۋسىز قالعاندار ءۇشىن جاتاقحانا ۇيىمداستىرىلدى. [15].

1922 جىلى كازاكسر- ءىنىڭ ءپارتيا ۇيىمدارى مەن كەڭەس ورگاندارىنىڭ بارلىق كۇش- جىگەرى اشارشىلىقپەن كۇرەسكە باعىتتالدى. اشىققان حالىققا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ورتالىق كوميسسيا مەن جەرگىلىكتى كەڭەس ورگاندارى جۇرگىزگەن جۇمىستاردىڭ ناتيجەسىندە 1922 جىلدىڭ ورتاسىنا قاراي 777 192 ادامدى تەگىن تاماقتاندىرۋ مۇمكىندىگى تۋدى. [8].

ەلدىڭ ورتالىق اۋداندارىنداعى اۋىر جاعدايلارعا قاراماستان ركفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى قازاقستانداعى اشارشىلىق قۇرباندارىنا ءدارى- دارمەك، ازىق- تۇلىك، استىق تۇرىندە ايتارلىقتاي كومەك كورسەتتى.

1922 جىلدىڭ كوكتەمگى تۇقىم سەبۋ جۇمىستارى قارساڭىندا قازاقستاننىڭ اۋداندارى تەگىن كومەك رەتىندە 907 501 پۇت تۇقىمدىق استىق الدى. ولاردىڭ تۇقىم سەپكەن القابى 957 224 دەسياتيناعا جەتتى. تۇتاس العاندا، بارلىق تۇقىمدىق استىق 1922 جىلدىڭ وزىندە- اق قازاقستاندا سەبىلىپ بولدى. [16].

قاڭعىپ قالعان بالالارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى. بالالاردىڭ تۇرمىسى مەن ءومىرىن جاقسارتۋ جونىندەگى كوميسسيا اشىققاندارعا كومەك كورسەتەتىن رەسپۋبليكالىق ورتالىق كوميسسيانىڭ بالالار اراسىنداعى اشتىقپەن كۇرەس جونىندەگى ارناۋلى ءبولىمى بولىپ قايتا قۇرىلدى. رەسپۋبليكانىڭ اشتىق جايلاعان بارلىق گۋبەرنيالارىندا ءبولىمنىڭ جەرگىلىكتى ورگاندارى ۇيىمداستىرىلدى. وسى ۇيىمداردىڭ جۇمىسى ناتيجەسىندە 1922 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا رەسپۋبليكانىڭ 5 گۋبەرنياسىندا اش جانە قاراۋسىز بالالاردى تاماقپەن جانە كيىممەن تەگىن قامتاماسىز ەتەتىن 575 بالالار ءۇيى مەن 9 ءستانسيا پايدا بولدى. رەسەي فەدەراسياسىنىڭ جاعدايى قاناعاتتانارلىق دەپ ەسەپتەلگەن كەيبىر گۋبەرنيالارىنا 18 496 قاڭعىپ قالعان بالالار مەن جەتىم بالالاردى تيەگەن 16 اسكەري- سانيتارلىق پوەزد جونەلتىلدى. [10].

تولىق ەمەس دەرەكتەر بويىنشا، تەك 1922 جىلى عانا قازواك جانىنداعى ورتالىق بالالار كوميسسياسىنا ەلدىڭ ءار ءتۇرلى اۋداندارىنان 66 790 پۇت استىق پەن ازىق- تۇلىكتىن باسقا دا تۇرلەرى، 161 567 پاەك، جارتى ميلليون سومعا جۋىق اقشالاي كومەك، 100 پۇتتان استام سابىن، بىرنەشە مىڭ مەتر ماتا، بىرنەشە جۇزدەگەن پار اياق كيىم، كوپتەگەن ءدارى- دارمەك بەرىلدى. [17].

قازاقستاننىڭ اشتىق جايلاعان گۋبەرنيالارىنا سەمەي گۋبەرنياسى ايتارلىقتاي كومەك كورسەتتى: ءوز گۋبەرنياسىندا دايىنداعان ازىق- تۇلىككە قوسا، رەسپۋبليكانىڭ جانە ەدىل بويىنىن اشىققان تۇرعىندارى ءۇشىن كرشىلەس موڭعوليادان 1922 جىلى 77 000 قوي جانە 5 000 ءىرى قارا ساتىپ الدى. [7].

كەيبىر حالىقارالىق ۇيىمدار (قىزىل كرەست، بالالارعا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى حالىقارالىق وداق جانە باسقالارى) مەن جەكەلەگەن بەلگىلى تۇلعالار دا كومەك كورسەتتى. ماسەلەن، نورۆەگيانىڭ الەمگە تانىمال عالىمى جانە قوعام قايراتكەرى ف. نانسەن كازواك جانىنداعى ورتالىق بالالار كوميسسياسىنا 4 052 جاشىك كونسەرۆى، 20 جاشىك كەپتىرىلگەن نان، 30 پۇت مەديكامەنتتەرى بار ەكى جىلجىمالى ءامبۋلاتوريا بەردى. [18].

اشىققان حالىققا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ركفسر ورتالىق كوميسسياسى 1923 جىلى قازاقستانداعى كوكتەمگى eگىc جۇمىستارىنىڭ قاجەتىنە 215 مىڭ پۇت تۇقىمدىق استىق پەن جۇمىس كولىگىن ساتىپ الۋ ءۇشىن 1 441 429 سوم ءبولدى، مەملەكەتتىك بانك ارقىلى جەكەلەگەن ايماقتارعا 690 مىڭ سوم كولەمىندە ءتيىمدى جاعدايدا نەسيە بەردى. [19]. تۇتىنۋشىلاردىڭ ورتالىق وداعى ارناۋلى قورىنان اقتوبە، قوستاناي، ورىنبور جانە ورال گۋبەرنيالارىنىڭ كووپەراتيۆتىك ۇيىمدارىنا كومەك رەتىندە 585 مىڭ سوم ءبولىندى.

سونداي- اق رەسپۋبليكانىڭ تەك مال وسىرۋمەن شۇعىلداناتىن جانە اشارشىلىقتان زارداپ شەككەن اۋداندارىنا دا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتىلدى. كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى شارۋاشىلىقتارعا كومەك كورسەتىلگەن كەزدە ولاردى شارۋاشىلىق جانە تۇرمىستىق ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلدى. ولاردىڭ قاجەتىن تولىق كولەمىندە قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن جىلجىمالى تاماقتاندىرۋ پۋنكتتەرى جۇمىس ىستەدى. وسىنداي ءار پۋنكتكە دەربەس دارىگەر بەكىتىلىپ بەرىلدى. وسىعان قوسا، مەديسينالىق قىزمەت كورسەتەتىن، الىپ جۇرۋگە قولايلى پالاتالىق پۋنكتتەر ۇيىمداستىرىلدى. مىسالى، قىزىل كرەست تاراپىنان 11 دارىگەرلىك- تاماقتاندىرۋ وتريادى ۇيىمداستىرىلىپ، جۇمىس ىستەدى، ولار اشىققان كوشپەلى قازاق اۋىلدارىنا قىزمەت كورسەتتى. وسى وتريادتار اشىققاندارعا ءوز اسحانالارى ارقىلى 2000 ازىق- تۇلىك پاەگىن ءبولدى، مەديسينالىق پۋنكتتەرى مەن اۋرۋحانالارى ارقىلى قاجەتتى كومەك كورسەتتى. سونىمەن بىرگە كازاكسر- ءىنىڭ اقمولا جانە سەمەي گۋبەرنيالارىنىڭ، تۇركىستان اكسر- ءىنىڭ ءسىرداريا جانە جەتىسۋ گۋبەرنيالارىنىڭ تۇرعىندارىنا، اشارشىلىقتان زارداپ شەككەن كوشپەلى جانە جارتىلاي كوشپەلى اۋداندارعا كومەك رەتىندە 6 927 ءىرى ءمۇيىزدى قارا مەن ۇساق تۇياق بەرىلدى.

1922 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي بوسقىندار تۋعان ولكەلەرىنە ورالا باستادى. ولاردى قارسى الۋ مەن ورنالاستىرۋ جۇمىستارى جەرگىلىكتى كەڭەستەرگە جۇكتەلدى. مۇنداي جۇمىستىڭ اۋىرلىعى مەن قيىندىعى اشارشىلىقپەن كۇرەسۋ جونىندەگى جۇمىستان كەم تۇسكەن جوق. بوسقىنداردى قارسى الاتىن، ولاردى اۋىلدارعا، كەنتتەرگە، قالالارعا جانە باسقا ەلدى مەكەندەرگە ورنالاستىرۋ جۇمىسىن ۇيىمداستىراتىن ارناۋلى كوميسسيالار قۇرىلدى. كەڭەس ۇكىمەتى ورالعاندارعا ارناپ الەۋمەتتىك جەڭىلدىكتەر كوزدەدى. ءوز مەكەنىنە قايتۋعا تىلەك بىلدىرگەندەر ءۇشىن جولاقىسىنا 40 000 سوم ءبولىندى. وسىعان قوسا، ىشىندە پەشى بار جۇك پوەزدارىمەن ەلىنە قايتقاندارعا جولاقىسىنىڭ 50%- ىن تولەۋگە رۇقسات ەتىلدى. 1922 جىلعى 1 تامىزدان باستاپ ورالعانداردى سالىقتىڭ بارلىق تۇرىنەن بوساتۋ كوزدەلدى. 1921 — 1923 جىلدارداعى اشارشىلىقتان زارداپ شەككەندەر مەن ازىق- تۇلىككە وتە ءزارۋ گۋبەرنيالاردىڭ تۇرعىندارىنا دا وسىنداي جەڭىلدىكتەر قاراستىرىلدى. كۇيزەلگەن شارۋاشىلىقتارعا مەملەكەت تاراپىنان وندىرىستىك كومەك كورسەتىلدى، ال مالى جوق، ورتاشا عانا استىق جيناعان شارۋاشىلىقتار ازىق- تۇلىك سالىعىنىڭ 50%- ىنان بوساتىلدى، سونداي- اق 1921- 1922 جىلدارعا بەرىلگەن نەسيەنى تولەۋ مەرزىمى ۇزارتىلدى، بىرىڭعاي مەملەكەتتىك سالىق تولەمى بويىنشا جەڭىلدىكتەر جاسالدى.

بۇكىلرەسەيلىك ورتالىق اتقارۋ كوميتەتى كەڭەسىنىڭ 1923 جىلعى 20 ماۋسىمداعى دەكرەتىمەن سول جىلدىڭ 1 تامىزىنان باستاپ اشارشىلىقپەن جانە ونىڭ سالدارىمەن كۇرەس جونىندەگى كوميسسيالار تاراتىلدى. ولاردىڭ مىندەتتەرى ەندى اۋىل شارۋاشىلىعىنا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى ارنايى ۇيىمداستىرىلعان كوميتەتكە جۇكتەلدى. ءبىرسىپىرا ۋاقىت وتكەننەن كەيىن سونداي كوميتەت كازواك- ءنىڭ جانىنان دا ۇيىمداستىرىلدى.

ەسكەرتۋ بۇل ماقالا جانە فوتولار ۆيكيپەديانىڭ مالىمەت قورىنان ىقشامداپ الىندى.


评论ىزدەلۋدە......
جوبا تۋرالى | ۋيچات تەكشە | بايلانىس ورناتۋ | ەرەجە - تۇزىم | لەبىز |

توراپتىڭ بارلىق ۇقىعى جۇڭگو قازاق باسپا ءسوز سايتىنا ءتان!

copyright 2018 京ICP备14027709号-2